در گذشته چگونه طلا و ديگر فلزات را استحصال ميكرده اند ؟

سيلك معماى ناشناخته
باستان شناسى

داود حسنعليان از جمله انديشمندان و صاحب نظران عرصه ميراث فرهنگى كشور است كه در سال ۱۳۷۰ ، محوطه باستانى اريسمان در شهرستان نطنز را به محققان ميراث فرهنگى ايران و جهان شناساند.
مطالعاتى كه بر روى محوطه باستانى اريسمان انجام گرفت سبب تغيير و تحول بسيارى از نظريات باستانشناسان در خصوص نخستين مركز فلزكارى در جهان شد و دانشمندان بسيارى را از اروپا به ايران كشاند.حسنعليان مدت ۲ سال به عنوان مديريت ميراث فرهنگى شهرستان نطنز انجام وظيفه كرد و پس از آن پژوهش هاى گسترده اى را در زمينه باستانشناسى محوطه هاى تاريخى ايران انجام داد.
مطلب زير دستاورد بخشى از تحقيقات وى در خصوص تپه باستانى سيلك كاشان است.
تپه هاى سيلك دفتر عظيم و با ارزشى از يك فرهنگ و تمدن بزرگ بشريت است كه در قرن هاى متمادى هويتش كمتر شناخته شده. تمدنى به وسعت يك دشت ، به بلنداى تاريخ و به عظمت توفيق انسانى . تمدن سيلك و فرهنگ بى همتاى آن با پشتوانه قدمت بيش از ۷ هزار ساله به صورت يك شاخص از دستاوردهاى تمدن بشر ماقبل تاريخ در محدوده ايران مركزى نمايان شده است، به طورى كه اين تمدن نه تنها نمود هويت منطقه و ايران، بلكه سند تكامل بسيارى از تكنيك هاى ضرورى و چگونگى روند توسعه جامعه بشرى است. تا آنجا كه مى توان آن را سجده گاهى دانست براى همه فكرهاى بزرگ و جولانگاهى براى گرايش هاى تخصصى مدرن امروز . نزديك سه چهارم قرن است كه تمدن سيلك در ايران مركزى شناخته شده است. سال ها پيش محققان خارجى بر اساس انگيزه هاى علمى و شايد هم اهداف خاص خود، آن را به خوبى مطالعه نموده اند كه نتايج آن در چند جلد منتشر شده است.
اما آنچه ما به آن اشاره خواهيم كرد، بيشتر، زمينه ها و بنيان هاى طبيعى است كه پذيرش ، توسعه و نگهدارى چنين تمدنى را در اين منطقه امكانپذير كرده است . اين بنيانها نتيجه تعامل شرايط زمين شناسى ، تظاهرات گسل هاى مستور ، شيب (كه منجر به تشكيل گلاسيهاى برهنگى تا گلاسى تدفين شده است)، توپوگرافى ، نتايج نوسانات اقليمى گذشته و تأثير آن بر شكل و نوع رسوبات ، آب و هوا ، موقعيت جغرافيايى و بسيارى از عوامل مؤثر ديگر كه مجال پرداختن به آنها در اين مختصر نمى گنجد؛ است . عوامل اشاره شده علاوه بر خلق شرايط ژئومورفولوژى خاص و چشم انداز ويژه، موجب يك نوع ثبات محيطى در اين محوطه بر خلاف مناطق ديگر( حتى مناطق همجوار خود) شده است. با وجود خشونت طبيعى و فعال بودن عوامل مورفوديناميك در منطقه، دو عامل كه در پايدارى حياتى گذشته و ماندگارى اثر آنها در امروزه تأثير زيادى گذاشته اند، عبارتند از :
۱- نقطه اى كه سيلك در آن واقع شده است تأثير عوامل مورفو ديناميك موجود را به حداقل رسانده است.
۲- مكانيسم دفاع طبيعى زمين ( براى مقابله با فرسايش): از نظر زمين شناسى شهرستان كاشان در دو واحد بزرگ زمين شناسى ايران يعنى منطقه سنندج و سيرجان و نوار فرونشست قم ـ اردكان واقع گرديده است. تأثير متقابل كوه و دشت و نزديكى اين دو به اتفاق شرايط زيست محيطى گذشته و چشمه هميشه جوشان گسلى فين به اين منطقه و كلاً شرق
رشته كوه كركس نيز تأثير تمدن سازى مشابه زاگرس و توروس با هلال خصيب را داده است. با اين تفاوت كه جريان هاى دائمى كارون ، دجله ، فرات و دياله بر روى دشتهاى وسيع و حاصلخيز باعث تجمع و استقرار گسترده شده و جابه جايى آنها تابعى از حركات عمودى ( رسوبگذارى ) و افقى ( مئاندر ؛ تغيير مسير ) رودخانه بوده، اما در ايران مركزى در اكثر مناطق به علت محدوديت و پراكندگى عناصر طبيعى انفكاك اين محوطه هاى باستانى را موجب گرديده است. يعنى در مناطق مذكور به وضوح شاهد عمر محدود و كوتاه سكونتگاه هاى باستانى هستيم . زيرا شرايط طبيعى امكان استمرار و ماندگارى را از آنها سلب نموده و شاهد يك نوع جابه جايى گسترده اى هستيم كه تابعى از امكان دسترسى به آب ، جنس رسوبات و تكنيك هاى استحصال آب است. در نواحى پيرامون كاشان استفاده از تفكر و حابه جايى هاى متوالى، پاسخ انسان به كمبود توانهاى محيطى بوده است. زيرا در بعضى مناطق ماندگارى حياتى جوامع نيازمند بروز و كاربرد خلاقيت بوده، در حالى كه در بين النهرين اين جابه جايى ها به شكل يكنواخت امرى عادى و تقريباً بدون تغيير بوده است. اما ثبات و پايدارى كه نخست به آن اشاره شد وجه تمايز محوطه باستانى سيلك با همه محوطه هايى است كه مى شناسيم و اين پايدارى مديون وجود خاك هاى حاصلخيز سيلت (SlLT) و چشمه آب فين و زهكشى آب هاى بخشى از كركس در حوضه فرا دست، بر اثر فرو افتادگى ناشى از عملكرد گسل هاى مختلف ( و احتمالاً پلكانى ) غالباً مستور در دشت است. در اين ميان نقش چشمه فين فوق العاده حياتى است. اين چشمه به كاشان پايدارى مطلق و هميشگى داده است. پايدارى در قبال عوارض نامساعدى مانند خشونت بيابان، باد و بسيارى از ناملايمات و يكنواخت نبودن شرايط اقليمى. بنابراين چشمه گسلى فين اثرات يكنواخت نبودن كوتاه مدت و حتى ميان مدت اقليمى را در كاشان به حداقل رسانده و استمرار لايه هاى فرهنگى را در سيلك بر خلاف همه مناطق ديگر از جمله مناطق مجاور خود را موجب شده است . از نظر ژئومورفولوژى منطقه سيلك در گلاسى حوضه انتهايى قرار دارد و اصولاً در اين نوع گلاسى ها حجم لايه هاى تخريبى نسبت به گلاسى هاى ديگر افزايش مى يابد و برجستگى هاى كوچك به علت پيوسته و متجانس بودن سفره مواد تخريبى كم شيب نيز به طور محسوسى كاهش مى يابد. گلاسى كاشان (سيلك) مقطعى مقعر است كه آرام آرام به دامنه كوهستان كركس مى پيوندد و به همين دليل جريان هاى آب غير متمركز به شكل نخ آبهايى در سطح اين گلاسى جارى شده و با حركت در پايين دست پخش مى شود. در اين حاشلت تخريب جانبى موجب همسطح سازى محيط شده و لذا در كل حوضه گلاسى، هيچگونه عارضه به عنوان برجستگى قابل توجيه نيست. اين پديده ايجاد زمين هاى صاف و مسطح و با شيبى مطلوب را موجب شده است . جابه جايى انسان ها در دوران مختلف تاريخى در كاشان نيز مانند مناطق مجاور خود با نوع واحد رسوبى و سطح تكنيك استحصال آب بى ارتباط نيست، به گونه اى كه در واحد تراكمى (دشت) كاشان ۵ واحد Qt2 (مخروط افكنه ها ) Qt3 (تراسهاى سطح سوم) سيلتها ، Qf ( زمينهاى رسى كشاورزى ) و Qs (نوار ماسه اى) قابل تشخيص است كه همه اين واحدها به كواترنر تعلق دارند و خلاف اصل انطباق لايه ها از نظر زمانى در مورد آنها به ترتيب صادق است ( به اين ترتيب كه واحدهاى فوقانى كه در ارتفاع بالاترى نيز قرار دارند قديمى ترند). در اين ميان سيلتها كه بستر تمدن پيش از تاريخند در شرايط اقليمى ديرينه اى متفاوت با امروز در اشكوب و رم تشكيل شده اند. چون اساساً در شرايط اقليمى مشابه امروز تشكيل چنين واحدى امكان پذير نيست و فقط در آب و هوايى با بارندگى بسيار شديد و نامنظم مانند انفجارهاى ابرى (Cloud bursts) مى تواند تكوين پيدا كند بدين ترتيب سيلتها كه بستر ميراث فرهنگى پيش از تاريخ هستند خود ميراث اقليمى اشكوب فوقانى كواترنر نيز محسوب مى شوند. در هزاره اول پيش از ميلاد و مدتى بعد از آن زمانى كه انسان ها در فلات مركزى به قنات دست يافتند و بايد به ارتفاع پايين تر نقل مكان مى كردند، احتمالاً چشمه فين با دستكارى به چشمه قنات تبديل شده و قنواتى كم عمق و كم شيب به سمت واحد پايين تر روان شده اند. به اين معنى كه منطقه اى كه امروزه نيز هسته كاشان فعلى را از نظر قدمت تشكيل مى دهد و يا حتى شهرى بزرگ كه در حوالى سيلوى گندم در زير ماسه ها آرميده است!؟ بنابراين هر يك از واحدهاى مذكور در دوره هاى خاص پذيراى انسان بوده اند كه تحت عنوان نقش واحدهاى ژئومورفيك در تشكيل جوامع باستانى قابل مطالعه است . با حفر گمانه ها و سپس ترسيم پروفيل منطقه براى مطالعه و شناسايى حد تعادل فرسايش و وضع پاتوژئومرفولوژى به منظور مطالعه ابعاد واقعى تمدن هاى مشابه و هم افق در دوره هاى خاص ضرورى است .مطالعه ميزان رسوبگذارى و شكل پايه دشت در ۸ هزار سال پيش ما را دريافتن محوطه ها و سكونتگاه هاى احتمالى كه زير رسوبات سطحى پنهان شده اند يارى خواهد داد و به نظر مى رسد قبل از هر گونه حفارى در اين تپه هاى منحصر به فرد مطالعه پالتومورفولوژى اين محوطه گريز ناپذير است . سابقه زياد حضور انسان در اين منطقه جغرافيايى و كمبود و ناپايدار بودن توانهاى محيطى و زيستى موجب شده آهنگ رشد جوامع انسانى در حواشى غربى فلات مركزى و بخصوص در حوالى كركس يك تشابهى با تغيير منظم بيولوژى در اين منطقه خشك داشته باشد. به گونه اى كه با آماده شدن شرايط محيط طبيعى رشد گياهان به صورت يك انفجار حقيقى رخ مى دهد و دقيقاً وفور محوطه هاى باستانى كوچك و پراكنده اين موضوع را ثابت مى كند و حال اگر شرايط مطلوب زيست انسانى براى مدت زمان بيشترى ادامه مى يافت (مانند اريسمان) منشأ تحولاتى عظيم را در جوامع آن دوره موجب مى شد. به گونه اى كه با خلق ابتكارات حياتى و صنعتى مطلوب ترين پاسخ را به نيازهايش مى داده است و باز كاشان (سيلك) به دليل ثباتى كه ذكر شد يك استثناست و يك جريان ممتد و پيوسته را به علت تغييرنيافتن همان شرايط اوليه محيطى در بطن خود دارد. در اين ميان سيلك ظرفى است كه مظروف آن در تپه هاى شمالى آثار فرهنگى دوره «سيلك يك» يعنى اندكى پيش از ۵۵۰۰ قبل از ميلاد ديده مى شود . با مشخصه سفال هاى خاكسترى و قرمز رنگ كه با نقوش هندسى بعضاً آرايش داده شده و به علت شكل باز كوره هاى سفالپزى سفال ها پخت ناقص دارند و در بعضى از بدنه سفالها آثار حرارت بيشترى ديده مى شود، در اين دوره هيچگونه آشنايى با صنعت فلز كارى نداشته و اگر آثار فلزى نيز يافت شده قطعاً به شكل مس عنصرى بوده است . اين دوره را نئولتيك نيز مى نامند. استفاده از ابزار سنگى به خصوص تيغه هاى از جنس سيليكس در اين دوره نيز مانند همه دوره هاى بعدى مرسوم بوده است . در «سيلك دو» كه بين ۵۲۶۰ تا ۴۷۷۰ قبل از ميلاد را در بر مى گيرد ، سفال ها نسبت به دوره قبل پخت بهترى دارند و غالباً درون ظرف به وسيله خطوط هندسى تزيين شده. اين دوره را دوره انتقالى كالكولتيك ( مس سنگ ) نيز مى نامند. اينجانب در محوطه اى هم افق با «سيلك دو» در اطراف كاشان سرباره هاى با پخت ناقص را مشاهده نموده ام .«سيلك سه» : در قاعده تپه جنوبى سيلك ديده مى شود و به دوره كالكولتيك شهرت يافته و در اين دوره شاهد پيشرفت هاى به مراتب بيشترى هستيم و چون تعداد محوطه هاى هم افق با اين دوره بيشتر است به جزئيات دقيق تر گاهنگارى اين دوره مى پردازيم . ۴۰۰۰-۴۷۰۰ ق . م كه شامل لايه هاى ۳ و ۱ است به عنوان كالكولتيك قديم . ۳۵۰۰-۴۰۰۰ ق . م كه شامل لايه هاى ۵ و ۴ است به عنوان كالكولتيك ميانى . ۳۰۰۰-۳۵۰۰ ق. م كه شامل لايه هاى ۷ و ۶ است به عنوان كالكولتيك جديد . تكنيك فلز كارى كه نقطه شروع عينى و مستند آن از كالكولتيك قديم آغاز شده توسعه سريع صنعت فلز كارى و پيدايش حرفه تخصصى و امكان عينيت بخشيدن به ذهنيت انسان را بر اساس نيازهايش فراهم نمود. در اين دوره سفال هاى منقوش نخودى به آخرين درجه ظرافت رسيدند و علت اصلى آن پيشرفت تكنيك سفالگرى استفاده بيشتر از چرخ سفال و كامل شدن كوره هاى پخت سفال و تخصصى شدن بيشتر كارهاست. اشكال هندسى، گياهى، جانورى و حتى انسانى موجود بر بدنه سفال نخودى اين دوره علاوه بر ايجاد زيبايى در ظرف و ارضاى حس هنرمند براى ما امروزه حاوى اطلاعات زيادى از روند تكامل سبك نقاشى و تطور هنر هنرمندان و نگاه آنها به طبيعت و حتى مسائل اكولوژيكى آن دوره است. همين اشكال هنرى زمينه هاى نگارش را در دوره بعدى فراهم آوردند. در محوطه باستانى اريسمان يك كه هم افق با سيلك سه است ، مشاهده كرده ايم كه حتى از خرده اى سرباره به عنوان شاموت در خميره سفال استفاده شده است و اين اثبات مى كند كه در اين دوره سفالگرى به مراحل تكامل يافته و فلز كارى به مرحله اوليه رشد خود رسيده بودند .
سيلك ۴ : اين دوره بعد از هزاره سوم پيش از ميلاد آغاز مى شود . گستردگى ، استمرار ، نوع تكنيك ها ، حجم و تنوع ذوب فلزات ، استحصال طلا و نقره ، دقيق شدن زوايا ، احجام و اوزان ، پيشرفت شگرف در معمارى و ساختن خانه هايى با نقشه از پيش طراحى شده از دستاوردهاى اين دوره است. علاوه بر اين آشنايى با فلزاتى از قبيل مس ، سرب ، طلا و نقره كه شامل پى جويى معادن ، اكتشاف ، استخراج ، ذوب و ساختن ابزار و تجارت است تخصص پيشرفته اى را فرا روى بشر آن دوره قرار داده و اضافه توليد و افزايش جمعيت و تخصصى شدن زياد كارها منتج به گسترش ارتباطات وسيع شده است. با توجه به حجم فعاليت صنعتى، اين دوره فرهنگى بيشترين تأثيرات زيست محيطى را در دوره پيش از تاريخ به جاى نهاده است. در سفال هاى اين دوره به علت تمايل زياد انسان ها به فلز كارى و حجم زياد توليد به علت افزايش جمعيت، از ظرافت و هنر موجود در آنها به نحو چشمگيرى كاسته شده است. وجود سفال هاى لوله دار ، قرمز با پخت مناسب و سفال موسوم به لب واريخته از مشخصات سفال هاى اين دوره اند. يكى از مهمترين دستاوردهاى اين دوره استفاده از روش غال گذارى براى توليد طلا و نقره است كه از اين تكنيك حتى امروزه نيز با اندك تغييرى در مقياس آزمايشگاهى و كارگاهى استفاده مى شود. شواهد نشان مى دهد كه در هزاره اول پيش از ميلاد سفال خاكستريها در منطقه وجود داشته اند. محوطه اريسمان ۳ و ميلاجرد، نمونه هايى از آن است و در اكثر موارد مكان گزينى اين دوره فرهنگى در مجاورت محوطه اى پيش از تاريخ ايران است و دليل اصلى آن نيز ادامه استفاده از تكنيك هاى استحصال آب گذشتگان و بوميان اين سرزمين بوده است . اگر چه در طول هزاران سال هيچگاه حيات انسانى در كاشان منقطع نشده ولى واحد سيلتها قابليت مهمانپذيرى خود را به صورت تشكيل سكونتگاه ها در اطراف تپه سيلك از دست داده و به واسطه اختراع قنات بخشى از مردم به واحد Qf كه در پايين تر قرار دارد و هسته كنونى شهر كاشان مى باشد منتقل شدند و بخشى ديگر نيز جهت استفاده بهتر از چشمه قنات فين به ارتفاع بالاتر رفتند. از اين رو در اين دوره انفكاك جمعيتى به واسطه بهره گيرى بهتر از آب به وجود آمده واحد Qf كاشان نيز در طول تاريخ با وجود كمى جمعيت آن به واسطه موقعيت جغرافيايى و نوع صنعت سلسله مراتب بالايى را در ميان شهرهاى ديگر ايران داشته است و اين چيزى نيست جز توانايى فوق العاده سازش پذيرى انسان كه به مدد هوش وى حاصل شده و باعث مى شود كه متناسب با تغيير شرايط محيطى و سخت تر شدن پارامترهاى تأمين كننده حيات روش هاى جديد براى سازگارى و بقاى انسانى در برخورد با پديده اى مختلف بروز نمايد . فراموش نكنيم كه با تغيير نوع نگرش ها در طول تاريخ آن دسته قابليت هاى محيطى ارزش مى يافتند كه در دوره قبل مورد توجه نبودند و يا حتى عامل منفى در ساماندهى به اجتماعات انسانى محسوب مى شوند . استفاده از خشونت مورفولوژى براى دفاع و ساخت قلعه هاى دفاعى ، توجه به مناطق كوهستانى و تغيير شكل و به خدمت گرفتن آن ، استفاده از صنعت در مناطق خشك و بسيارى از موارد ديگر . اكنون ، توپوگرافى موجود در سيلك آن مقدار كه باقيمانده، گواه كم و بيش مستقيمى بر لحظه اى در تاريخ انسانى و زيست بوم منطقه است كه بعضاً با تحليل بلوك دياگرام كه محورهاى آن فضا، زمان، سطح تكنيك و عملكرد انسانى است مى توان زمان لازم را براى نهشت لايه هاى رسوبى فرهنگى تمام ناحيه مربوطه و بخشى از حوادث اتفاق افتاده را در همان دوره نشان داد . انتظار مى رود با پايان دادن هر چه سريع تر به حفارى در اين محوطه اين فرصت را آيندگان نيز بيابند كه همانگونه سيلك را ببينند كه انسان هاى گذشته و تأثير طبيعت نقاشى نموده است و قطعاً آيندگان با علوم بيشتر و دقيق تر از اين مطالعات نيز حقى خواهند داشت و اجازه دهيم جراحى ديگرى بر روى قلب اين شاهزاده منحصر به فرد صورت نگيرد.

با تشكر از سايت محترم ايران

**  درس امروز **

 اگر میخواهید بدانيد خدا چقدر شما را دوست دارد ، ببينید شما چقدر خدا را دوست داريد و به دستورات و فرامين او را اجرا ميكنيد ؟ !

www.IRANgold.coo.ir  

بقیه مطالب پائین همین صفحه