بسمعه تعالي ، خوش آمديد . .

همه چيز درباره تاريخ و نحوه زندگي امام عسگري ع

پرتوى از سیره و سیماى امام حسن عسگرى علیه السلام

تاريخ‌ معاصر زندگي‌ امام‌ حسن‌ عسگري‌(ع‌)

امام عسكرى عليه السلام نماد فضيلت‏ها

پيشگفتار

حضرت امام حسن عسكرى عليه‏السلام يازدهمين پيشواى شيعه است، رهبرى كه در تمام عمر كوتاه خويش (28 سال) مدتى را در پادگانى در سامرا، به همراه پدرش امام هادى عليه‏السلام، تحت مراقبت بسيار شديد دستگاه استبدادى خلفاى بنى عباس قرار داشت، و بعد از شهادت پدر بزرگوارش، اين حالت استمرار يافت و نيز بارها به زندان جباران زمان، گرفتار شد.

دوران امامت آن رهبر بزرگ الهى بيش از شش سال به درازا نكشيد. آن بزرگوار، همانند پدرانش به همه فضائل و خوبى‏ها آراسته و از همه بدى‏ها پيراسته بود. او آن چنان در قله شكوهمند كمال و فضيلت قرار داشت كه نه تنها دوستان و پيروانش او را ستوده‏اند بلكه دشمنانِ كينه ورز و سرسخت، به مدح و ستايش او پرداخته‏اند. براى نشان دادن اين حقيقت، به چند نمونه اشاره مى‏شود.

تجلى فضائل

احمدبن عبيدالله بن خاقان- كه پدرش از مُهره‏هاى مهم دستگاه خلافتِ ستم پيشه بنى عباس و از وزيران آن به شمار مى‏رفت و خود نيز از مخالفان و معاندانِ سرسخت امامان عليهم‏السلام بود و كه در برهه‏اى، از طرف حكومت، مسئوليت گرفتن ماليات را در قم، به عهده داشت ـ مى‏گويد:

من در سامرا نديدم و نشناختم مردى را در ميان علويان، همانند حسن ‏بن‏على. وى از جهت وقار، عفاف، بزرگوارى و بخشندگى، در ميان علويان، فرماندهان ارشد نظامى، وزراء و همه مردم، «نمونه و الگو» بود. و با هر كس سخن مى گفتى، او را مى‏ستود و به نيكى ياد مى‏كرد.*

روزى ابو محمد بر پدرم عبيدالله بن خاقان وارد شد، من او را نگريستم؛ آثار بزرگى و عزت و جلالت از سيماى او پيدا بود. پدرم، مقدم او را گرامى داشت و او را بسيار تكريم كرد. من از اين روش پدرم، ناراحت و عصبانى شدم، از او سبب اين بزرگداشت را پرسيدم، و خواستم كه آن شخصيت را به من معرفى كند، پدرم گفت:

«او پيشواى شيعيان و بزرگ خاندان بنى‏هاشم است. او كسى است كه شايستگى پيشوايى امت را دارد، چون خصلت‏هاى برجسته‏اى دارد؛ همچون؛ فضيلت، پاكى، وقار و متانت، صيانت نفس، زهد و بى‏رغبتى به دنيا، عبادت، اخلاق نيكو، صلاح و تقوا.»

آنگاه احمد بن عبيدالله مى‏افزايد:

ابومحمد ابن الرضا، در نهايت بزرگى و والائى بود.»(1)

اخلاق و تحول آفرينى

حكومت ستمگر بنى عباس، امام عسكرى عليه‏السلام را نزد شخصى به نام: على بن نارمش ـ كه يكى از عناصر جنايتكار و از دشمنان سرسخت آل‏ ابوطالب بود ـ زندانى كرد. سران بنى عباس به او گفتند: ابومحمد ابن‏الرضا را تا توان دارى، آزار و اذيت ده و او را به قتل برسان.

از زندان نمودن حضرت، چند روزى نگذشت، تا اين كه ديدند على‏بن نارمش با آن همه دشمنى و عداوت، در برابر امام سر به زير افكنده و آن چنان جذبه و عظمت و خُلق و خوى حضرت عسكرى در او تأثير نهاده كه به حضرت نگاه نمى‏كند.

وقتى امام عسكرى عليه‏السلام از اين زندان خلاص شد، على بن نارمش آن چنان دچار تحول روحى و معنوى گرديد كه ديدگاهش درباره حضرت، تغيير يافت و در گروه شايستگان زمان قرار گرفت.(2)

بار ديگر امام حسن عسكرى عليه‏السلام را نزد صالح بن وصيف زندانى كردند، او نيز شخصى پليد و بى رحم بود. گروهى از جنايت پيشگان بنى عباس نزد صالح بن وصيف رفتند و درباره امام به گفت و گو پرداختند. زندانبان به آنان گفت: آخر من چه كار كنم؟ دو نفر از بدترين افراد را بر او گماشتم، بعد از گذشت چند روز، با شگفتى ديدم آن دو، به نماز، عبادت و روزه روى آورده‏اند، به آنان گفتم: چه چيز اتفاق افتاده است؟ گفتند:

«ما چه گوييم درمورد مردى كه روزها روزه و شب‏ها تا سحر نماز مى‏خواند، كمتر سخن مى‏گويد و به كارهاى غير ضرورى نمى‏پردازد! ما هنگامى كه به او مى‏نگريستيم، بدنمان به لرزه مى‏افتاد و توان استقامت در خود نمى‏ديديم.»(3)

سخاوت و بخشندگى

امام حسن عسكرى عليه‏السلاممانند اجداد بزرگوارش در بخشندگى و كمك به مردم، يگانه روزگار بود. شخصى به نام محمد بن‏على همراه پدرش ـ كه از خاندان علويان بودند؛ ولى از گروه واقفيه به شمار مى‏رفتند ـ در زندگى دچار بحران شدند و در مضيقه مالى سختى قرار گرفتند.

وى مى‏گويد: پدرم گفت: برويم نزد اين مرد ـ امام حسن عسكرى ـ چون خصلت «بخشندگى» او را زياد شنيده بوديم. در راه كه مى‏رفتيم، پدرم گفت: اى كاش آن حضرت براى برآورده ‏شدن سه نياز من، كمكم كند! من هم با خود گفتم: اى كاش به سه نياز من توجه و عنايت كند!

نزد آن حضرت رفتيم، از حال ما پرسيد، پاسخ داديم. هنگامى كه با امام خداحافظى كرده و از خانه خارج شديم، خادم حضرت آمد و به اندازه‏اى كه نياز داشتيم و آرزو كرده بوديم، كيسههايى از اشرفى به ما داد.

آنان با آن كه از امام عسكرى عليه‏السلام كرامت ديدند؛ ولى دست از مرام خود برنداشتند.(4)

پاسداشتِ نماز

امام عسكرى عليه‏السلام به نماز اول وقت بسيار اهتمام مى‏داد و نماز را بزرگ مى‏داشت. ابوهاشم جعفرى كه يكى از ياران خاص و ويژه آن بزرگوار بود، مى‏گويد:

نزد آن امام معصوم بودم. حضرت در حال نوشتن نامه بود كه وقت اداء نماز فرا رسيد، آن بزرگوار نامه را به سويى نهاد و براى خواندن نماز حركت كرد. از نماز كه فارغ شد، دوباره تشريف آورد و قلم را برداشت و شروع كرد به نوشتن نامه.(5)

ترغيب به خدمت رسانى

ابوهاشم مى‏گويد: روزى در محضر امام عسكرى عليه‏السلام بودم، آن حضرت فرمود:

«يكى از درهاى بهشت، «بابُ المعروف» است. از آن در كسى داخل بهشت نمى‏شود مگر اين كه در دنيا كارهاى نيك انجام داده و به مردم كمك و خدمت نمايد.»

تا اين را از حضرت شنيدم، خدا را سپاس گفتم و بسى خشنود گرديدم؛ زيرا يكى از برنامه‏هاى زندگى من، خدمت رسانى به مردم و رفع نياز پابرهنگان و محرومان بود. تا اين مطلب در دلم گذشت، حضرت به من نگاه كرد و فرمود:

«بله، كسانى كه در اين جهان به مردم كمك مى‏كنند، در جهان ديگر نيز سر بلند و جايگاه آنان برجسته است. اى ابوهاشم! خدا تو را از اين گروه قرار دهد، خداى تو را رحمت كند.»(6)

پى‏نوشت‏ها:

* ما رأيتُ ولا عرفتُ بسرّمن ‏رأى، رجلاً من العلوية مثل الحسن بن على فى هديه و سكونه و عفافه و نبله و كرمه عند اهل بيته و بنى هاشم....

1- اصول كافى، ج1، ص 503/ مناقب آل ابى‏طالب عليه السلام، ج 4، ص 423/ سيرة ‏الائمه، ج 2، ص 502.

2- اصول كافى، ج 2، ص 508.

3- همان، ص 512.

4- همان، ص 506.

5 و 6- انوارالبهيّه، شيخ عباس قمى، ص 154.

منبع:

مجله كوثر،شماره 60.

نقش تربيتى و سياسى امام عسكري عليه السلام

تولد و شهادت

جهاد فرهنگى و سياسى

پيكار سياسى

عوامل دشمنى با امام عسكرى عليه‏السلام

الف) شخصيّت آن حضرت

ب) وجود مبارك امام زمان عليه‏السلام

سرآغاز

از روزگاران بسيار دور تا به امروز، همواره زندگانى و رفتار مردان بزرگ كهابعاد انساني برجسته اي داشته‌اند، مورد توجه بوده است. در اين ميان، پيامبران الهى و پيشوايان مكتب علوى، يگانه افرادى هستند كهجامعتمام صفات برجستههستند و از سوى پروردگار به عنوان الگوهايى شايسته براى همگان معرفى شده‏اند.

اين نوشتار، نگاهى است گذرا به گوشه‏هايى از تلاش فرهنگى «امام حسن عسكرى عليه‏السلام »، همراه با بررسى كوتاهى از اوضاع سياسى و اجتماعى آن دوران.

تولد و شهادت

امام حسن عسكرى عليه‏السلام يازدهمين پيشواىشيعيانجهان، به سال 232 ق. در شهر «مدينه» ديده به جهان گشود. پدر بزرگوارش «امام هادى عليه‏السلام » است.

مادر گرامى آن حضرت، «سوسن»(1) يا «حُدَيْثه»(2) بانويى نيكوكار، پارسا و دانشمند بود كه پس از شهادت امام هادى و امام عسكرى عليهما‏السلام چندى مسئوليت امور شيعيان را به عهده داشت و پناهگاه شيعيان شمرده مى‏شد.

از آنجا كه امام عليه‏السلام همچون پدرش به دستور خلفاى عباسى در محله «عسكر» (منطقه نظامى) سامرا ساكن بود، به «عسكرى» معروف گرديد.(3) كنيه‏اش «ابومحمّد» و القاب معروفش «نقى» و «زكى»است.آن حضرتشش سال امامت نمود و در 28 سالگى به دست «معتمد» عباسى به شهادت رسيد.(4)

جهاد فرهنگى و سياسى

امام حسن عسكرى عليه‏السلام در هدايت مردم و دفاع از اسلام، لحظه‏اى قرار نداشت. سراسر عمر كوتاه خود را به جهاد و مبارزه در راه خدا اختصاص داد. اگرچه امام عسكرى عليه‏السلام در اوج جوانى به شهادت رسيد، ليكن تلاش و مبارزات فراوان آن حضرت در دو جبهه «فرهنگى» و «سياسى»، ثمرات گوناگونى به همراه داشت.

در بعد فرهنگى، باعث نجات اسلام از كجروى‏هاى فكرى و بروز عقايد خرافى شد و در بُعد سياسى نيز چهره شوم حكومت‏هاى عباسى را ـ كه به نام اميرالمؤمنين و خليفه مسلمين، رياست مى‏نمودند ـ آشكار ساخت.

پيكار سياسى

پيكار امام حسن عسكرى عليه‏السلام، از پسوند «عسكر» در نام مباركشان پيداست. عسكر، در زبان فارسى به معناى لشكر و پادگان به كار برده مى‏شود. آن حضرت به خاطر ترسى كه در دل حاكمان بنى‏عباس ايجاد شده بود، تمام مدت امامت خود را بالاجبار در محله نظاميان، سكونت داشت. «متوكل» خليفه عباسى به خاطر ترس شديدى كه از امام هادى عليه‏السلام و فرزند بزرگوارش امام حسن عليه‏السلام داشت، آن دو وجود پر بركت را از مدينه به سامرا تبعيد نمود و تا پايان عمر در حلقه و مراقبت لشكريانش نگه داشت.(5) بدين ترتيب، امام حسن عسكرى عليه‏السلام تمام دوران امامت خود را در تبعيد، محاصره مأموران عباسى يا در زندان سپرى نمود. با اين همه، در مدار مخالفت حكومت بنى‏عباس گام برمى‏داشت. نه چون عالمان دربارى براى ماندگارى حكومت، دعا مى‏كرد و نه در اعياد سلطنتى مانند ديگر شخصيت‏هاى مذهبى، به دست بوسى خليفه مى‏شتافت. حتى وقتى كه خليفه به مسافرت مى‏رفت، در هنگام بازگشت كه همه چهره‏هاى علمى، فرهنگى، نظامى و سياسى به پيشوازش مى‏رفتند و همه قبايل به ترتيب منزلت خانوادگى بر سر راهش، همراه با پرچم‏هاى ويژه مى‏ايستادند، امام عسكرى عليه‏السلام حضور نمى‏يافت و بدين گونه، مشروعيت حكومت ظالم عباسى را زير سؤال مى‏برد.

ترس حكومت از امام تا بدانجا بود كه جاسوسان مرتب نزد امام عسكرى عليه‏السلام آمد و شد داشتند و تمام رفتار و گفتار آن حضرت را مو به مو گزارش مى‏كردند. هيچ كس اجازه ورود نزد آن حضرترانداشت. برخى مأموران براى چاپلوسى، امام را نزد پادشاه عباسى خطرناك و در پى دست يازيدن به حكومت، معرفى مى‏كردند و از فعاليت‏هاى سياسى و ارتباط ايشان با برخى شيعيان و مخالفان حكومت خبر مى‏دادند.

مبارزه دليرانه و تلاش خستگى‏ناپذير حضرت عسكرى عليه‏السلام باعث شد تا نيمى از شش سال امامتش، در زندان سپرى گردد و در زندان مخوف عباسى زير شديدترين شكنجه‌ها قرار گيرد.

يكى از روش‏هاى شكنجه، تنورى بود از چوب و پر از ميخ؛ بدين گونه كه ميخ‏ها را از بيرون كشيده بودند، چنانكه نوك تيز آن به مقدار دو يا سه سانتى‏متر از جداره داخل تنور پيدا بود. امام عسكرى عليه‏السلام و برخى شيعيان آن حضرت را درونتنور قرار مى‏دادند و درپوشى بر آن مى‏نهادند و آن را به سرعت روى زمين مى‏غلطانيدند. ميخ‏ها در بدن فرو مى‏رفت و دردى جانكاه داشت.(6)

عوامل دشمنى با امام عسكرى عليه‏السلام

دشمنى بنى‏عباس با امام عليه‏السلام در سه محور كلى قابل بررسى است:

1. عزّت نفس، آزاد انديشى، مسئوليت‏پذيرى و مبارزه خستگى‏ناپذير امام حسن عسكرى عليه‏السلام بر ضد خلفاى ستمگر.

2. دشمنى ديرينه بنى‏عباس با علويان.

عباسيان كسانى بودند كه با شعار «الرّضاء من آل محمّد صلى‏ الله ‏عليه ‏و ‏آله‏» حمايت مردم را به خود جلب كرده و بر اريكه قدرت تكيه زدند. بزرگ‏ترين دست‏آويز آنان نيز در مدت شصت سال تلاش و تبليغ، بهره‏گيرى از خون پاك سرور شهيدان، حضرت امام حسين عليه‏السلام بود. آنان به خوبى مى‏دانستند كه وارثان حقيقى خلافت رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و ‏آله‏ و سلم «امامان شيعه»هستند. از اين رو، علويان را همواره يگانه رقيب خويش در حكومت مى‏شمردند و تمام سعى خود را در نابودى آنها به كار مى‏گرفتند. زندان‏هاى خود را از مردان و زنان علوى پركرده بودند و حتى بزم عياشى خود را در كاخ‌هايى مى‏چيدند كه ديوارهاى آن، مدفن جوانان علوى بود و در زير سنگفرش‌هاى ايوان و تالارهاى آن، صدها علوى زنده به گور شده بودند.

خلفا و كارگزاران بنى‏عباس تمام دارايى علويان را گرفته بودند، چنانكه از فقر و نادارى، چهره‏اى رنجور و قامتى ضعيف داشتند. با اين همه، آتش دشمنى عباسيان جز با نابودى كامل و حتى زدودن نام و ياد علويان از دل‌ها، خاموش نمى‏شد.

3. ويژگى‏هاى شخصى امام حسن عسكرى عليه‏السلام .

ويژگى‏هاى برجسته آن حضرت فراوان است، اما دو چيز بيشتر از همه موجب دشمنى بنى‏عباس مى‏شد:

الف) شخصيّت آن حضرت

امام حسن عسكرى عليه‏السلام در ميان مسلمانان آگاه و ديندار، مقامى بلند و منزلتى نيكو داشت. آوازه دانش و فضل وى در سراسر بلاد پهناور اسلام پيچيده بود. مقام معنوى امام در گستره جهان اسلام، براى خلفاى عباسى بسيار گران مى‏آمد؛ به ويژه اين كه مى‏ديدند بسيارى از درباريان، فرماندهان و بزرگان مسلمان از حجاز، عراق و ايران و حتى برخى شخصيت‏هاى عباسى شيفته آن بزرگوار شده و از ايشان به چشمه‏سار علم، زهد، پارسايى، سخاوت، فتوت، سيادت و عظمت ياد مى‏نمايند، در آتش رشك و حسد مى‏سوختند.

ب) وجود مبارك امام زمان عليه‏السلام

در ميان مردم، اخبارى كه از وجود مبارك امام زمان عليه‏السلام خبر مى‏داد، به تواتر مى‏رسيد. و از اين كه همگان شنيده بودند كه به وسيله ايشان جهان پر از عدل و داد مى‏گردد، موجى از شادى و افقى از اميدوارى در ميان آگاهان و ستمديدگان مى‏گشود.

اين اخبار، ذهن حاكمان بنى‏عباس را نيز به خود مشغول مى‏نمود. چنان كه جاسوسان فراوانى در اطراف خانه امام گماشته بودند تا بلكه خبر ميلاد «مهدى موعود» را به گوش آنان برسانند. با اين همه، امام عسكرى عليه‏السلام هم ارتباط خود با شيعيان را حفظ مى‏نمود و هم در پنهان ساختن وجود مبارك امام زمان عليه‏السلام موفق بود.(7)

پي نوشت‌ها:

1. اصول كافى، ج 1، ص 503/ كشف الغمّة فى‏معرفة الائمة، ج 3، ص 284.

2. ارشاد، شيخ مفيد، ص 654، البته نام‌هاى ديگرى نيز براى مادر آن حضرت نوشته‏اند. ( اعلام الورى، علامه طبرسى، ص 366.)

3. معانى الاخبار، شيخ صدوق، ص 65.

4. دلائل الامامة، محمد بن جرير طبرى، ص 223.

5. مناقب آل ابيطالب، ابن شهرآشوب، ج 4، ص 429/ اعلام الورى، ص 351.

6. المحاسن و المساوى، ص 531/ تاريخ الفخرى، ابن طقطقا، ص 214.

7. مناقب آل ابيطالب، ج 4، ص 194.

تكرار مباهله درعصر امام عسکري (ع)

آفتاب سوزان، با سنگدلى تمام بر چهره رنجور شهر مى‏تابد. هواى دلگير و غيرقابل تحملى، فضاى دم كرده شهر را پر كرده است. مردم، مدتهاست صداى چك چك باران را نشنيده‏اند. همه جا خشك و آفتاب خورده است. رودخانه خشك شهر، سينه عريانش را در امتداد شهر گسترانيده است. انبوه درختچه‏ها، علف‏زارها و نيزارهاى اطرافش، پژمرده و بى‏طراوت و از نفس افتاده به نظر مى‏رسند.

از گاو و گوسفندان مردم كه نپرس، لاغر و رنجور؛ در اسارت لشكر عطشند. همين طور حيوانات صحرا و مرغان هوا كه همه تشنه و افسرده‏اند. زمين و زمان در چنگ آفتاب است. هيولاى مرگ، در آسمان شهر به پرواز آمده است.

انسان‏ها نيز در وضعيت بدترى به سر مى‏برند. آنها براى رهايى از عفريت مرگ و نجات از كابوس خشكسالى، دست به هر كارى زده‏اند؛ در فرجام تكاپوهاى بى‏حاصل، ناگزير، روانه دربار مى‏شوند و مشكل خود را با خليفه در ميان مى‏گذارند. خليفه، بزرگان شهر را فرا مى‏خواند و با آنها به مشورت مى‏پردازد. بعد از ساعت‏ها شور و مشورت، بهترين راه نجات را، «خواندن نماز باران» مى‏يابند...

زن و مرد، پير و جوان، كوچك و بزرگ، در حالى كه روزه‏دار هستند، به سوى خارج شهر رهسپار مى‏شوند. عشق و اميد، در چهره‏هاى رنجور و آفتاب‏ زده‏شان نهفته است. ورد زبانشان ذكر و دعا است. جز نزول باران، خواسته ديگرى ندارند. خيلى زود، صف‏ها بسته مى‏شود. از صف‌هاى طولانى و پشت سر هم نمازگزاران، صحنه‏هاى جالب و به يادماندنى به وجود مى‏آيد. همهمه التماس‏آميز، فضاى بيابان را پر كرده است. طولى نمى‏كشد كه نماز به پايان مى‏رسد. چشم‏هاى اميدوار به آسمان دوخته مى‏شوند. آفتاب همچنان مى‏تابد و گرماى نفس‏گيرش زمين و زمان را آتشگون ساخته است. كم‏كم يأس و نااميدى بر دل‌ها سايه مى‏افكند. بر اضطراب و افسردگى ‏نمازگزاران افزوده مى‏شود؛ هر يك بى‏صبرانه، بيابان را ترك مى‏كنند. روز دوم و سوم نيز مراسم نماز، با همان كيفيت و شكوه بيشتر ادامه مى‏يابد؛ ولى ابرهاى باران‏زا، همچنان ناياب و رؤيايى، و تنها در عالم ذهن آنان باقى مى‏ماند و حسرت چند قطره اشكِ آسمان، دل‏هايشان را به درد مى‏آورد!

ـ سه روز است كه مسلمانان به صحرا رفته‏اند و با اداى نماز، از خدا خواسته‏اند تا باران رحمتش را نازل سازد؛ اما هنوز باران نيامده است. اگر آنان بر حق بودند، حتماً تا حالا باران آمده بود؛ امروز نوبت ماست تا حقانيت خود را به آنان نشان دهيم.

سخنانش كه تمام مى‏شود، راه مى‏افتد. راهبان و ساير مسيحيان نيز از دنبالش گام برمى‏دارند و لحظاتى بعد، ناقوس عبادت به طنين در مى‏آيد و آنان طبق شيوه خويش به نماز و عبادت مى‏پردازند و از خداوند، طلب باران مى‏كنند. طولى نمى‏كشد كه ابرهاى تيره و باران‏آور، كران تا كران آسمان را فرامى‏گيرند و قطره‏هاى بارانِ درشت و پُر آب، از دل آسمان گرم و دم كرده « سامرّا» فرو مى‏ريزند.

صحنه عجيبى است! مثل اين كه معجزه بزرگى رخ داده است. به همين جهت، مسيحيان را شادى و شادابى فرامى‏گيرد. و به پاس اين موفقيت بزرگ، به يكديگر دست مى‏دهند و حقانيت خويش را به رخ مسلمانان مى‏كشند. مسلمانان نيز با ديدن آن همه باران، به تحسين آنان مى‏پردازند و به دين و آيين آنها متمايل مى‏شوند. راهبان مسيحى براى جلب توجه بيشتر مسلمانان و تسخير قلب‏هاى آنان، روز بعد نيز مراسم ويژه عبادى خود را در دامن صحرا انجام مى‏دهند. اين ‏بار نيز از دل آسمان، شكافى گشوده مى‏شود و سرانجام جويبارهاى سرمستى از دامن دشت‏ها و كوهساران جارى شده و از به ‏هم پيوستن آنها، سيلاب‏هاى خشمگين و موّاج ايجاد مى‏شود و رودخانه تفتيده شهر را پر آب مى‏سازند.

مسيحيان با آب و تاب، از ايجاد يك معجزه بزرگ سخن مى‏گويند. كرامت آنان، زبان به زبان به گوش خليفه مى‏رسد. لحظه به لحظه بر عزت و آبرومندى آنان افزوده مى‏شود. تمايل مسلمانان به مسيحيت، خليفه را به وحشت مى‏اندازد. احساس شرم، از قيافه پريشانش به خوبى قابل تشخيص است. به فكر فرو مى‏رود. طولى نمى‏كشد كه در ذهنش جرقه‏اى جان مى‏گيرد. او بعد از چند لحظه تفكر، «صالح بن وصيف» را فرامى‏خواند و خطاب به او مى‏گويد:

ـ كليد اين معما در دست «ابن‏الرّضا»(1) است؛ هر چه زودتر او را حاضر كن.

ابن‏الرّضا را از زندان مى‏آورند. خليفه با ديدن چهره مصمّم و با صفاى او، به سخن مى‏آيد:

ـ ابامحمد!(2) امت جدت را درياب كه گمراه شدند!

امام عليه‏السلام آرام و خونسرد، خطاب به وى مى‏فرمايد:

ـ از جاثليق و ديگر راهبان مسيحى بخواهيد تا فردا نيز به صحرا بروند!

ـ به صحرا بروند؟! براى چه؟

ـ براى اداى نماز باران.

ـ در اين چند روز به اندازه لازم باران آمده است؛ مردم ديگر احتياجى به باران ندارند!

ـ مى‏خواهم به كمك خداى متعال، شك و شبهه‏ها را برطرف سازم.

ـ در اين صورت، مردم را نيز بايد فرابخوانيم.

آنگاه به صالح بن وصيف، كه در كنارش ايستاده است، چشم مى‏دوزد و با لحن آمرانه‏اى مى‏گويد:

ـ به بزرگ اسقفان و راهبان مسيحى اطلاع بده تا فردا به صحرا بيايند؛ به جارچيان هم بگو مردم را خبر كنند تا شاهد كشف «حقيقت» باشند.

ساعتى نمى‏گذرد كه جمعيت زيادى در صحرا جمع مى‏شوند. گويا محشرى برپا شده است. در يك سو، جاثليق و راهبان مسيحى ايستاده‏اند؛ لباس‏هاى بلند و مخصوصى به تن دارند. گردن‏بندهاى صليبى كه روى سينه‏هايشان آويخته شده است، در مقابل نور خورشيد مى‏درخشند. جاثليق مغرور و گردن برافراشته، قدم مى‏زند. گاهى بعضى از راهبان با خنده و شادمانى، خودشان را به او نزديك مى‏كنند و درگوشى با او سخن مى‏گويند. جاثليق نيز با لبخندهاى پى درپى و جنباندن سر، سخنان آنان را تأييد مى‏كند.

طرف ديگر بيابان، محل استقرار مسلمانان است. آنان نيز دسته دسته دورهم حلقه زده‏اند و در انتظار آمدن خليفه و درباريان، لحظه شمارى مى‏كنند. برخى از آنان كه شيفته جاه و جلال مسيحيان شده‏اند، سخنان مأيوس كننده‏اى بر زبان مى‏آورند. يكى مى‏پرسد:

ـ چرا اينجا جمع شده‏ايم؛ مگر روزهاى قبل، آنها را نيازموديم؟

ديگرى پاسخ مى‏دهد:

ـ چرا، آزموده‏ايم؛ اين ‏بار مى‏خواهيم رسماً مسيحى شويم .

صداى خنده در فضاى گسترده صحرا مى‏پيچد. مرد مؤمنى كه تاب شنيدن چنين حرف‌هايى را ندارد؛ بى‏صبرانه رو به جمعيت كرده، مى‏گويد:

ـ اگر صبر كنيد، همه چيز روشن مى‏شود؛ اين بار «ابن‏الرّضا» در بين ماست. او از بهترين بازماندگان خاندان رسول خداست. مگر اجداد او در جريان «مباهله»،(3) باعث سرافكندگى مسيحيان نجران نشدند؟!

يكى ديگر از مسلمانان كه تا حال سكوت اختيار كرده است، با بى‏حوصلگى مى‏گويد:

ـ چرا، اين را شنيده‏ايم؛ ولى رسول خدا كجا و ابن الرّضا كجا؟ از دست يك فرد زندانى چه كارى ساخته است؟

صداى خشمگينانه‏اى در فضاى بى‏ حد و حصر صحرا به طنين مى‏آيد. چشم‏ها به وى دوخته مى‏شود. او پيرمردى است با محاسن سفيد، قامت كشيده و چهره جذاب و دوست ‏داشتنى. با اين كه لحنش دلسوزانه است؛ اما در صدايش نوعى غضب نهفته است. او كه از شنيدن سخنان هم‏كيشانش دلتنگ شده است، مى‏گويد:

ـ اى مردم! رسول خدا، پيامبر ما و ابن‏الرّضا، جانشين اوست. تمام فضل و كمال پيامبر، در او تجلى يافته است. براى اين كه سخنانم را باور كنيد، ناگزيرم كرامتى عجيب از آن حضرت برايتان تعريف كنم؛ به خدا سوگند! از «ابوهاشم ‏جعفرى»(4) شنيدم كه مى‏گفت:

ـ «روزى خدمت ابن‏الرّضا بودم، حضرت سوار بر اسب، به جانب صحرا مى‏رفت. من نيز او را همراهى مى‏كردم. در مسير راه به فكر فرو رفتم. در عالم ذهن، به يادم آمد كه:

ـ زمان اداى بدهى‏ام فرا رسيده است و اكنون براى پرداخت آن چيزى در بساط ندارم!

هنوز در عالم ذهن سير مى‏كردم كه حضرت رو به من كرد و فرمود:

ـ غصه نخور! خداوند آن را ادا مى‏كند.

آنگاه از فراز اسبش به سوى زمين خم شد و با تازيانه‏اى كه در دست داشت، خطى كوچك بر زمين كشيد و فرمود:

ـ اى ابوهاشم! پياده شو و آن را بردار و مخفى كن.

پياده شدم و ديدم قطعه طلايى است كه بر زمين افتاده است. آن را برداشتم و مخفى كردم .

همچنان به مسير ادامه داديم. در حال پيمودن راه بوديم كه بار ديگر در ذهنم خطور كرد:

ـ اميدوارم به اندازه طلبم باشد؛ به هر صورت، طلبكارم را با اين مقدار راضى مى‏كنم و بعد از آن، براى رفع نيازهاى زمستان خانواده‏ام تلاش مي‌کنم .

صداى دلرباى ابن‏الرّضا، رشته افكارم را پاره كرد. نگاه كردم؛ در حالى كه به طرف زمين مايل شده بود، با تازيانه‏اش خطى ديگر كشيد و فرمود:

ـ پياده شو و آن را نيز بردار و مخفى كن.

پياده شدم. چشمم به قطعه نقره‏اى افتاد، آن را نيز برداشتم و مخفى كردم .

طولى نكشيد كه از آن حضرت جدا شدم، قطعه طلا را فروختم. پول آن، درست معادل قرضى بود كه به عهده داشتم. آن را به مرد طلبكار دادم. سپس قطعه نقره را فروختم و با قيمت آن، مخارج زمستان خانواده‏ام را بدون كم و كاست، تهيه كردم.»(5)

پيرمرد بعد از نقل اين كرامت، به سخنش چنين ادامه داد:

حال، از آنهايى كه نسبت به فضايل خاندان رسول خدا شك و شبهه دارند، مى‏پرسم:

ـ چه كسى چنين قدرتى دارد؟

صدايى از آن سوى جمعيت بلند مى‏شود:

ـ هر چه در فضائل و كمالات خاندان پيغمبر بگويى، كم گفته‏اى؛ من هم خاطره‏اى شنيدنى از ابن‏الرّضا دارم كه... .

ـ چه خاطره‏اى؟ اسماعيل بن محمد!(6) پس چرا آن را تعريف نمى‏كنى؟

ـ «يك روز در مسير حركت ابن‏الرّضا به انتظار نشستم . هنگامى كه از مقابلم عبور مى‏كرد، از فقر و بدبختى‏ام شكايت كردم و گفتم:

ـ به خدا سوگند! بيش از يك درهم ندارم...

حضرت رو به من نمود و فرمود:

ـ چرا سوگند دروغ مى‏خورى؛ در حالى كه دويست دينار زير خاك دفن كرده‏اى؟

آنگاه رو به غلامش كرد و فرمود:

ـ هر چه پول به همراه دارى، به او بده.

بعد از آن كه غلام «صد دينار» به من داد، حضرت فرمود:

ـ هنگام نياز، از دينارهايى كه مخفى كرده‏اى، محروم خواهى شد.

كلامش كه تمام شد، به مسيرش ادامه داد و رفت. طولى نكشيد كه آن صد دينارى كه از حضرت گرفته بودم، مصرف شد. چند روز بعد، نياز شديدى پيدا كردم. به ناچار دنبال دينارهايى كه مخفى كرده بودم، رفتم. هر چه آن محل را گشتم، آنها را نيافتم. بعدها فهميدم كه پسر عمويم (پسرم) آنها را برداشته و گريخته است.»(7)

سخن از كرامات ابن‏الرّضا و فضل و كمالات خاندان رسول خدا صلى ‏الله ‏عليه ‏و ‏آله ‏و سلم همچنان ادامه دارد كه خبر ورود خليفه و اطرافيانش در بين جمعيت مى‏پيچد.

خليفه و درباريانش قدم به صحرا مى‏نهند. ابن‏الرّضا نيز در بين آنها جلوه مى‏نمايد. فروغ نگاه‏هاى مردم به جمال زيبا و سيماى نورانى امام مى‏افتد. خليفه، فرمان مى‏دهد تا جاثليق و راهبان مسيحى براى طلب باران دست به آسمان بلند كنند و از خداوند بخواهند تا بار ديگر، باران رحمتش را بر آنان نازل كند. طولى نمى‏كشد كه دست‏هاى آنان رو به آسمان برافراشته مى‏شوند. همان دم در آسمان پُر حرارت و آفتابى، انبوه ابرهاى باران‏زا ظاهر شده و قطره‏هاى درشت باران، مرواريدگونه فرو مى‏ريزند. همه نگاه‏ها به ابن‏الرّضا دوخته شده است. او راهبى را نشان داده، فرمان جست و جوى لابه لاى انگشتان او را صادر مى‏كند. خليفه بيش از ديگران شگفت‏زده به نظر مى‏رسد. او از خودش مى‏پرسد:

ـ آيا ممكن است چيزى در ميان انگشتان آن راهب وجود داشته باشد كه به وسيله آن باران ببارد؟!

غلام حضرت به تندى دور آن راهب را مى‏گيرد و در مقابل چشمان مردم، به جست و جوى دستش مى‏پردازد. شى‏ء كوچك و سياه فامى را از ميان انگشتانش بيرون مى‏آورد و به ابن‏الرّضا تحويل مى‏دهد. گويا آن حضرت، شى‏ء مورد نظر را به خوبى مى‏شناسد. به همين جهت، آن را با احترام خاص در پارچه‏اى مى‏پيچد و سپس خطاب به آن راهب مسيحى مى‏فرمايد:

ـ اينك، طلب باران كن.

راهب بار ديگر دست‏هايش را به سوى آسمان بلند مى‏كند. اين بار نيز چشم‏ها به آسمان دوخته مى‏شوند. ابرها در حال جا به جايى است و خورشيد از پشت تراكم ابرهاى سرگردان، نمايان مى‏شود.

رنگ از صورت جاثليق و راهبان مسيحى پريده است. آنها بيش از اين، تحمل نگاه‏هاى ملامت‌گر و نيشخندهاى مردم را ندارند؛ با سرافكندگى به سوى خانه‏هاى خود باز مى‏گردند. مردم كه حسابى شگفت‏زده شده‏اند، به ابن‏الرّضا چشم مى‏دوزند. خليفه در حالى كه به آن شى‏ء خيره شده است، مى‏پرسد:

ـ اى پسر رسول خدا! آن چيست؟

ـ اين، استخوان پيامبرى از رسولان الهى است كه راهبان مسيحى از قبور آنان برداشته‏اند؛ استخوان هيچ پيامبرى ظاهر نمى‏گردد، مگر آن كه «باران» نازل شود .

خليفه در حالى كه هنوز نگاهش را از آن استخوان برنداشته است، به تحسين او مى‏پردازد و همان لحظه، دستور آزادى آن حضرت را صادر مى‏كند. امام حسن عسكرى عليه‏السلام كه فرصت را مناسب مى‏يابد، تقاضا مى‏كند تا ياران زندانى‏اش را نيز آزاد كنند. خليفه، لحظه‏اى به فكر فرو مى‏رود؛ مثل اين كه چاره‏اى جز پذيرش سخن آن حضرت را ندارد. (8)

پى‏نوشت‏ها:

منبع:

مجله كوثر، شماره 60.

امام حسن عسكرى عليه السلام و منحرفان فكرى

طليعه

اين نوشتار، به بخش بسيار كوچكى از اين تلاش‏هاى جدى پرداخته است.

امام و نگهبانى از انديشه اسلامى

دوران امام يازدهم، يكى از دوران‏هاى سخت و دشوارى بود كه افكار گوناگون از هر سو «جامعه اسلامى» را تهديد مى‏كرد. و با اين كه امام در نهايت فشار به سر مى‏برد، اما وى همانند پدران خود، لحظه‏اى از اين مسأله غفلت نورزيده و در برابر گروه‏ها و مكتب‏هاى التقاطى و انديشه‏هاى وارداتى و ضد اسلامى از جمله: صوفيان، غُلات، مُفَوّضه، واقفيه، دوگانه پرستان و ساير دگرانديشان، سخت موضع گرفته و با شيوه‏هاى خاص خود، كارهاى آنها را خنثى نموده و نقش بر آب مى‏كرد.

آگاه ساختن فيلسوف عراق

برخورد با غلات و مُفَوِّضه

و چون اين انديشه انحرافى لطمه شديدى بر عقايد مسلمانان مى‏زد، و پيامدهاى ناگوارى در پى ‏داشت، بدين جهت از آغاز پيدايش اين تفكر غلط، مورد نكوهش معصومان عليهم‏السلام قرار گرفت و اين طايفه را بدتر از يهود و كفار قلمداد كردند. زيرا چيزى مدعى شده بودند كه حتى يهود و نصارا هم نگفته بودند. چرا كه يكى از آثار اين تفكّر غلط، غُلوّ درباره پيامبر و معصومان عليهم‏السلام بود. از اين ‏رو، امام عسكرى عليه‏السلام مسلمانان را از پيروى چنين افرادى با چنين افكارى بر حذر مى‏داشت و گاهى با برخى از ساده‏انديشان و فريب خوردگان بسيار بزرگوارانه برخورد مى‏كرد، به اميد آن كه از باور خود دست بردارند.

امام عسكرى عليه‏السلام و ادريس بن زياد

«يا ادريس! بل عباد مكرمون، لايسبقونه بالقول و هم بأمره يعملون؛(4) اى ادريس! بلكه آنان بندگان مقرب خدايند و در گفتار بر او سبقت نمى‏گيرند و به فرمان وى عمل مى‏كنند.»

ادريس كه از جواب كوتاه امام عسكرى عليه‏السلام كاملاً آگاه شده بود، در پاسخ امام گفت: اى مولاى من! مرا همين كلام بس است؛ زيرا آمده بودم تا اين مسأله را از شما بپرسم.(5)

امام عسكرى عليه‏السلام و كامل بن ابراهيم

«پاسخ خود را دريافت كردى، ديگر براى چه اينجا نشسته‏اى، از جاى برخيز...»(6)

موضع‏گيرى در برابر واقفيّه

حضرت در پاسخ فرمود:

«آيا براى عمويت آمرزش مى‏خواهى؟ خداوند عمويت را نيامرزد، از او بيزارى بجوى و من در پيشگاه خداوند از آنها بيزارى مى‏جويم. پس با آنان دوستى نداشته باش، از بيماران‏شان عيادت مكن و در تشييع جنازه‏ مردگان‏شان حاضر مشو و بر امواتشان نماز نخوان، خواه امامى را از سوى پروردگار منكر شوند، و يا امامى را كه از سوى خداوند نمى‏باشد، بر آنها اضافه كند و يا قائل به تثليث باشند.

1. تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 472/ تاريخ طبرى، ج 7، ص 195/ الامام الصّادق و المذاهب الاربعه، ج 4، ص 456.

2. مناقب آل ابى‏طالب عليه السلام، ج 4، ص 424/ با خورشيد سامرا، ص 267.

3. شرح باب حادى عشر، ص 99.

4. انبياء / 26 و 27.

5. بحارالانوار، ج 50، ص 283.

6. الغيبة، شيخ طوسى، ص 148.

7. همان، ص 43.

8. بحارالانوار، ج 5، ص 267.

9. كشف الغمّه، ج 3، ص 219.

تاريخچه خلاصه زندگي امام حسن عسگري عليه السلام

ابومحمد، حسن بن علي العسكري (عليهم السلام) در ماه ربيع الاخر سال 231 (و به ثقلي 232 ق) در مدينه به دنيا آمد. پدر بزرگوارش امام علي هادي (عليه السلام) و مادرش بانويي صالح و عارف به نام سوسن (يا حديثه يا سليل) بود. آن حضرت 22 يا 23 سال داشت كه پس از شهادت پدر بزرگوارش (در سال 254 ق) به امامت رسيد و در هشتم ربيع الاول سال 260 ق كه حدود 28 يا 29 سال داشت، شربت شهادت نوشيد و در خانه خود، در جوار تربت شريف پدر در سامرا به خاك سپردهشد.
در شمايل آن حضرت آورده اند كه رنگش گندمگون، چشمانش درشت و سياه، رويش زيبا، قامتش معتدل و اندامش متناسب بود و با وجود جواني، مشايخ قريش و 2 رجال و علماي زمان را تحت تاثير خود قرار مي داد. دوست و دشمن به برتري او در علم و حلم و جود و زهد و تقوا و ساير مكارم اخلاق اذعان داشتند. چون او و پدر بزرگوارش امام هادي (ع) در محله عسكر (قرارگاه سپاه) در شهر سامرا زندگي مي كردند، به «عسكري» لقب يافتند و نيز اين دو امام مانند امام جواد(ع) به احترام جد بزرگوارشان حضرت رضا(ع) به «ابن الرضا» مشهور بودند.
مدت كوتاه حيات اين امام همام به سه دوره تقسيم مي گردد: تا چهار سال و چند ماهگي (و به قولي تا 13 سالگي) از عمر شريفش را در مدينه به سر برد، تا 23 سالگي به اتفاق پدر بزرگوارش در سامرا مي زيست( 254 ق) و تا 29 سالگي يعني شش سال و اندي پس از شهادت امام دهم (ع) در سامرا ولايت بر امور و پيشوايي شيعيان را به عهده داشت. امام هادي (ع) پسري به نام ابوجعفر محمد داشت كه در زمان حيات حضرت از دنيا رفت. همچنين پسر ديگري به نام جعفر داشت كه نزد شيعيان به لقب «كذاب» معروف شد; زيرا بعد از آنكه امام عسكري (ع) به امامت رسيد، وي مدعي امامت گرديد و شروع به كارشكني و توطئه گري و فتنه انگيزي بسيار نمود و بعد از رحلت حضرت امام حسن عسكري (ع) هم دعوي امامت كرد و منكر وجود امام غايب (عج) شد. در حوادث رجب سال 255 ق گفته اند كه دو تن از سادات حسني در كوفه خروج كردند و در نتيجه به دستور حكومت عده اي گرفتار و زنداني شدند. يكي از اين اشخاص ابوهاشم جعفري است كه روايت مي كند شبي امام حسن عسكري (ع) و برادرش جعفر را به زندان آوردند و جعفر زاري و بي قراري مي كرد; ولي حضرت عسكري (ع) او را ساكت مي نمود.
آن حضرت مدتي از ايام حبس خود را نزد شخصي به نام علي بن اوتاميش گذراند واين مرد باهمه شدت بغض و عداوت به آل محمد(ص) پس از يك روز از مشاهده احوال امام، از پيروان و معتقدان ايشان گشت.
مي گويند عباسيان و منحرفان از آل محمد(ص) بر صالح بن وصيف، متصدي زنداني كردن امام، فشار آوردند كه بر حضرت در زندان سخت بگيرد، وي گفت: «دو تن از شريرترين افراد را مامور اين كار كرده ام، اما با ديدن حسن بن علي تحول يافته و روي به عبادت و نماز آورده اند و وقتي علت اين تغيير حالت را از ايشان پرسيدم، گفتند از فيض ديدار امام به اين سعادت رسيده ايم. او تمام روزها را روزه مي گيرد و هر شب تا بامداد به نماز ايستاده است، با هيچ كس سخن نمي گويد و جز عبادت به كاري ديگر نمي پردازد، مهابت او بدان حد است كه وقتي به ما نگاه مي كند، به لرزه مي افتيم و خو را به كلي مي بازيم» . در آن زمان خلافت عباسي براثر ضعف شديد خلفا و ناشايستگي ايشان سخت در معرض خطر بود و غلامان ترك و ديگر غلامان بر دربار خلافت مسلط بودند و امر و نهي به دست ايشان بود. از سوي ديگر در همان سالها شورش «صاحب الزنج» در بصره و قيام يعقوب ابن ليث صفار در ايران روي داد و خلافت سخت در معرض تهديد قرار گرفت. بنابراين وجود شخص بسيار محترم و بزرگواري مانند امام حسن عسكري (ع) و فرزند او براي عباسيان بسيار ناگوار بود مي ترسيدند كه اگر حادثه اي پيش آيد و در آن جمعي از عباسيان ازميان بروند، هيچ كس شايسته تر ازعلويان و در ميان ايشان شايسته تر از امام و خاندانش براي خلافت نخواهد بود. ابوالاديان مي گويد: من خادم امام عسكري بودم و رسائل او را به شهرهاي ديگر مي بردم و جواب مي آوردم. در بيماري منتهي به رحلت وي هم نزد او رفتم نامه هايي را كه نوشته بود، به من داد وفرمود به مداين ببرم. من رفتم و بعد از پانزده روز برگشتم، اما ديدم بانگ زاري و شيون ازخانه امام بلند است و جعفر بن علي بر در خانه ايستاده به تعزيت شيعيان پاسخ مي دهد. با خود گفتم: «اگر اين مرد امام شده باشد، كار امامت دگرگون خواهد شد.» در اين اثنا خادمي آمده و به جعفر گفت: «كار تكفين تمام شد. بيا بر پيكر برادرت نماز بگزار.» جعفر و همه حاضران به داخل خانه رفتند. من هم رفتم و امام را كفن شده ديدم. جعفر پيش رفت تا در نماز امامت كند. وقتي خواست تكبير بگويد، ناگهان كودكي باچهره اي گندمگون و مويي كوتاه و مجعد و دندانهايي كه بينشان گشادگي بود، پيش آمد و رداي جعفر را كشيده، گفت: «عمو، عقب برو. من براي نماز بر پدرم از تو شايسته ترم» . جعفر درحالي كه رنگش از خشم تيره شد، عقب رفت و آن كودك بر جنازه امام نماز گزارد. او حضرت مهدي موعود، امام دوازدهم (عج) بود. تفسير قرآني در دست است كه به اين امام همام منسوب است و عده اي از جمله علماي شيعه اين تفسير را تاييد نموده اند. ديگر ازآثار امام (ع) نامه اي است كه به اسحاق ابن اسماعيل نيشابوري نوشته اند. ديگر مجموعه حكم و مواعظ و كلمات قصار امام است كه در كتب تاريخ و حديث ثبت است. اثر ديگر منسوب به امام «رساله المنقبه» در مسائل حلال و حرام است كه ابن شهر آشوب در كتاب «مناقب» از آن سخن گفته است. در همين كتاب قطعه اي از احكام دين منسوب به امام هادي (ع) و امام عسكري (ع) منقول است. به علاوه احاديث و ادعيه بسيار از آن حضرت روايت شده است.
دايره المعارف تشيع (با تصرف و تلخيص )

نقش امامان در سرنوشت اسلام

گزيده نکات مهم :

1- تفاوت هاي ظاهري و زندگي امامان. ناشي از شرايط گوناگون اجتماعي بوده است که عکس العمل هاي متفاوي را ايجاب مي کرده است.

2- کعب الاخبار و .... داري آموزش هاي ناب اسلامي را با انحرافات موجود در تورات و انجيل در آميختند.

3- خطبه هاي توحيدي بي نظير امام علي (ع) پاسخ به عقايد سخيف علماي اهل کتاب در زمينه ي خداشناسي است

4- دوران امامت امام باقر و امام صادق مصادف با ترجمه ي آمار يوناني وگسترش مبارزات فکري و ايدئولوژيکي است

5 - حضور امام در جامعه در واقع تبليغ عملي اسلام اصيل بود

سراسري :

371- درباره خصوصيات دوران امامت حضرت امام باقر (ع) و حضرت امام صادق (ع) کدام گزينه صحيح است؟

1) در اين دوره مکتب الحادي از آزادي عمل بيشتري برخوردار شده و شک و ترديد فکري در جامعه فراوان بوده است .

2) شرکت آن دو امام در جلسات رسمي بحث و مناظره با دانشمندان اديان و مذاهب مختلف براي اثبات حقانيت اسلام اس

3) قيامهاي سادات علوي در اين دوره به اوج خود رسيده و شخصيت آن دو امام پشتوانه آنان بود

4) مصادف با ترجمه ي آثار يوناني و گسترش مبارزات فکري و ظهور مذاهب و مکتب هاي انحرافي است

372- تمام پيشوايان مذاهب اهل سنت بي واسطه يا باواسطه نزد کدام امام شيعي شاگردي کرده اند؟

1) امام علي (ع)

2) امام سجاد(ع)        

3) امام صادق (ع)

4) امام رضا(ع)

374- توحيد مفضل :

1) اصول عقايد از زبان امام جعفر صادق (ع) است.